Dla wielu osób haft jest dziś spokojnym hobby. Jednak przez większość swojej historii był czymś znacznie więcej, a jego znaczenie z czasem przestało być dla nas czytelne.…
Haft przez wieki był czymś więcej niż ozdobą. Informował o pozycji społecznej, majątku, przynależności, uczuciach, religii czy poglądach. W tym artykule pokazuję, dlaczego można mówić o hafcie jako o języku kultury.
Sprawdźmy, jakie informacje mogły kryć się za haftowanymi ściegami. Może dla królów był bogactwem, dla zakochanych wyznaniem, a dla zbuntowanych formą ekspresji?
Haft językiem dominacji
Haft przez stulecia nie był dostępny dla wszystkich. Wymagał czasu, drogich materiałów i umiejętności. Dlatego bardzo szybko stał się narzędziem podkreślania władzy i społecznej hierarchii.
Bogactwo – status ekonomiczny
Jedną z najbardziej podstawowych funkcji haftu było podkreślanie wysokiej pozycji ekonomicznej jego właściciela. Aby ktoś mógł poświęcić tak wiele godzin na powstanie czegoś co nie jest niezbędne do przetrwania, potrzebny był ktoś inny, kto był w stanie zapewnić mu byt. Czasem finansował go klient (kiedy haftował rzemieślnik), a w innych przypadkach reszta rodziny (np.: gdy haftowała panienka z dobrego domu).
Nie zmieniło się to do dziś. Tylko najbogatszych stać na ubrania ręcznie zdobione haftami.
Władza – tylko dla rządzących
Odpowiednio kosztowny haft świadczył kiedyś nie tylko o statusie ekonomicznym, ale też pozycji władzy – od razu zdradzał, do jakiej warstwy społecznej należał właściciel.
Nie tak dawno jeszcze, niektóre wzory i kolory zastrzeżone były jedynie dla osób pełniących konkretne funkcje militarne, rojalistyczne czy społeczne. W Chinach smok z pięcioma pazurami mógł zdobić jedynie szatę cesarza, w monarchii francuskiej takim symbolem były lilijki, a w Polsce orzeł biały. Ponadto w wielu regionach świata arystokracja haftowała symbole rodowe na sztandarach swoich wojsk oraz na innych tekstyliach manifestujących przynależność rodową.
Do dziś echa tych praktyk widzimy w mundurach różnych służb. W wojsku ilość wyhaftowanych na pagonie belek i gwiazdek jest dowodem poziomu władzy – stopnia wojskowego. Noszenie munduru ozdobnego niezgodnie z przyznanym stopniem jest karane.
Zdjęcie: Ula Smykowska
Religia – splendor, majestat
Na potrzeby kościoła powstawały bogato haftowane ornaty, sztandary, obrazy oraz inne tekstylia liturgiczne. Ich przepych i wymyślność dorównywała, a często nawet przekraczała, to czym dysponowała arystokracja i rody królewskie. Z jednej strony miały podkreślać majestat bóstwa, a z drugiej onieśmielać wiernych. Oddzielać sacrum od profanum.
Haft językiem wspólnoty
Haft pomagał rozpoznać swoich. Mówił, do jakiej rodziny, społeczności czy regionu należała dana osoba.
Monogramy – podpis, status
Przez wiele lat monogramy były niezbędnym elementem domowego zacisza. Ozdabiano nimi wszystko. Pościel, obrusy, serwetki, a nawet bieliznę osobistą. Ich pojawienie się spowodowane było pragmatyczną potrzebą „podpisania” sprzętu domowego oraz odzieży. Miało to zapobiec kradzieżom oraz ułatwić udowodnienie własności. Z czasem przerodziło się jednak w symbol statusu społecznego. Wymyślne literki poprzeplatane ze sobą w ornamentalny sposób stawały się podpisem rodzinnym. Ich odpowiedni dobór świadczył już nie tylko o własności, ale też określał gust i przynależność społeczną. W pewnym momencie monogramy stały się nawet obowiązkowym elementem każdej eleganckiej wyprawy ślubnej.
Projekt, wykonanie i zdjęcie: Ula Smykowska
Haft regionalny – przynależność
Większość haftów regionalnych wyróżnia się charakterystycznymi motywami i kolorystyką. Do dziś duża część z nas jest w stanie bez zastanowienia podać kilka z pamięci. Haft był ważną częścią stroju regionalnego, która pozwalała pokazać kto jest nasz, a kto jest obcy. Zbiór konkretnych kolorów i motywów oddzielał społeczności i grupy etniczne ułatwiając znalezienie poczucia przynależności.
Więcej na ten temat piszę w artykule o ukrytych znaczeniach w hafcie krzyżykowym.
Haft językiem afektu
Haft również pozwalał powiedzieć to, czego nie wypadało powiedzieć na głos.
Chusteczki miłosne – dowód uczucia
Chusteczki miłosne są jedną z bardziej urokliwych i pobudzających współczesną wyobraźnię form dawnego okazywania uczuć. Większość z nas kojarzy je z malarstwa i filmowych scen, w których dziewczę darowuje chustkę młodzieńcowi. Choć jest już reliktem przeszłości, jego znaczenie pozostaje czytelne.
Na dworach tego typu romantyczne gesty wyszły z mody już kilka wieków temu, jednak na polskiej wsi można było je spotkać jeszcze kilkadziesiąt lat temu. Opowiadał mi kiedyś o tym zjawisku pewna starsza już śpiewaczka ludowa.
zdj. własne
Laurka – osobista pamiątka
Dziś najczęściej wykorzystuje się haft do wykonywania obrazków okolicznościowych. Od wielu osób można zamówić proste, ręcznie haftowane ramki z datą ślubu, chrztu czy narodzin dziecka. Nie jest to jednak nic nowego. Za pomocą haftów kobiety już od dawna upamiętniały ważne wydarzenia rodzinne tworząc makatki i drobne obrazki do domu.
Haft językiem konwenansów
Niektóre hafty nie opowiadały o właścicielu czy twórcy, lecz przypominały, jak należy żyć.
Makatki kuchenne – zasady społeczne
Makatki kuchenne dziś sentymentalnie kojarzą nam się z ozdobą z kuchni w domu babci. Charakterystyczny niebieski haft ze tekstem pełnił jednak nie tylko funkcję ozdobną, ale też moralizatorską. Miał przypominać domownikom o zasadach moralnych oraz ich miejscu w hierarchii społecznej i rodzinnej.
Dobrze obrazują to popularne hasła „Jak ja ugotuję, każdemu smakuje”, „Dobra żona męża korona” czy „Dobra gospodyni dom wesołym czyni”.
Projekt, wykonanie i zdjęcie: Ula Smykowska
Haft językiem buntu
Technika kojarzona z posłuszeństwem i dobrym wychowaniem zaczęła służyć protestowi.
Samplery – nauka, opresja, protest
Samplery są po polsku znane jako wzorniki ściegów. W kulturze anglosaskiej były jednak nie tylko zbiorem ściegów, a poświadczeniem umiejętności kobiety. Ich kunszt wykonania i dobór elementów definiował jakość wykształcenia młodej panny.
W czasach, kiedy była to jedyna akceptowalna forma kobiecej ekspresji, samplery stały się nośnikiem niemego protestu wobec ograniczania praw i obowiązujących norm. Współcześnie niektórzy badacze identyfikują część samplerów jako pierwsze akty cichego protestu wobec narzuconych ról społecznych.
Temat ten porusza Rozsika Parker w The Subversive Stitch: Embroidery and the Making of the Feminine.
Obecnie w zbiorach Cooper Hewitt, Smithsonian Design Museum.
Licencja: Public Domain Mark 1.0 (domena publiczna). Źródło: Wikimedia Commons.
Sztuka współczesna – manifest
Podobnie, tak jak kiedyś w samplerach, artystki-feministki wróciły jakiś czas temu do haftu. Traktują go jako formę twórczego wyrazu swoich haseł i poglądów. Tym razem jednak wybór techniki nie jest dyktowany normami społecznymi, ale chęcią podkreślenia komunikatu. Narzędzie opresji stało się nośnikiem manifestu.
Oczywiście haft sam w sobie nie jest językiem. Jest po prostu techniką wykonawczą, która językiem staje się dopiero wtedy, gdy ktoś nada jej znaczenie. Jednak niezależnie od tego, czy haft mówi o władzy, majątku, uczuciu czy buncie zawsze ma wspólny mianownik – czas. To właśnie poświęcony czas sprawia, że haft od wieków staje się nośnikiem tak wielu znaczeń i wartości. A jakie znaczenia kryje Twój czas?
Napisz, co o tym myślisz