Kiedy zastanawiam się jakie jest praktyczne zastosowanie haftu to zawsze przychodzą mi do głowy monogramy. Zaskoczyło to was? Przecież nikt już monogramów nie haftuje… Na pewno?
W poniższym tekście opowiem wam czym w zasadzie są monogramy, jak zmieniały się na przestrzeni czasu oraz gdzie dziś możemy je znaleźć.
A już teraz zapraszam was na moje najbliższe warsztaty z haftowanych monogramów:
Czym są monogramy?
Zacznijmy od początku, tak abyśmy wszyscy wiedzieli o czym rozmawiamy.
Monogramy to dwie lub trzy pierwsze litery z imion i nazwiska zaaranżowane w estetyczny, graficzny sposób. W zależności od projektu mogły być umieszone w jednej linii, być wpisane np. w koło czy trójkąt albo nachodzić na siebie. W wyższych sferach przybierały wymyślne formy, często bogato zdobione.
Monogramy powstały z bardzo pragmatycznej potrzeby znakowania przedmiotów, aby w możliwie prosty sposób można było rozpoznać ich własność. Wyszywano je na pościeli, bieliźnie, obrusach, chusteczkach, ale też na odzieży. Pamiętacie jeszcze, jak na wyjazdy kolonijne wszystkie ubrania znakowano drobnymi literkami?
Znakowano w ten sposób nie tylko wszelkie tekstylia, ale również zastawy stołowe, eleganckie pióra, ramki oraz biżuterię. Z tego typu pamiątek rodzinnych mam w domu elegancką laseczkę po pradziadku z nabitą, metalową blaszką grawerowaną jego monogramem.
Źródło: Polona.pl
Skąd wzięły się monogramy?
Początkowo monogramy dotyczyły głównie rodzin królewskich jednak z czasem przeniknęły kolejno do warstw arystokratycznych i mieszczańskich. W Polsce najbardziej znanym monogramem królewskim jest SAR Stanisława Augusta Poniatowskiego choć pewnie nie jest znany wszystkim. R w tym wypadku pochodzi od słowa Rex – król.
Największa popularność monogramów zbiegła się w czasie z powszechnym edukowaniem panien w zakresie robót ręcznych. Mężatki ozdabiały w ten sposób haftem wiele przedmiotów należących do ich domowników. Nie oznacza to jednak, że każdy wyhaftowany monogram był wykonywany w domu. Istniały specjalistyczne zakłady hafciarskie specjalizujące się w tego typu usługach.
Zasady tworzenia monogramu
Choć zasady tworzenia monogramów przestały być stosowane w praktyce, to kiedyś kolejność liter różniła się w zależności od tego do kogo należał. W kulturze anglosaskiej u kobiet litera pierwszego imienia znajdowała się po lewej stronie, drugiego imienia po prawej, a nazwisko pomiędzy. Dodatkowo litery imion były ciut mniejsze niż nazwiska. U mężczyzn wszystkie litery były tej samej wielkości. Kiedy para pobierała się tworzono wspólny monogram. Pierwsza litera pierwszego imienia panny młodej umieszczana była po prawej, pana młodego po lewej, a wspólne nazwisko pośrodku.
Źródło: polona.pl
Jak wykonywano monogramy?
Monogramy na białych tkaninach często wykonywano białymi nićmi. Miały być eleganckie i dyskretne, dlatego unikano nadmiernie wyrazistych dekoracji. Monogramy umieszczane wewnątrz ubrań, służące oznaczaniu własności, wykonywano natomiast często kontrastową nicią.
Najczęstszym sposobem wyszywania ozdobnych literek było robienie ich na podkładzie. Najpierw na kształt literek przeszywano fastrygą, a później pokrywano ją równo ściegiem atłaskowym. W węższych miejscach wałeczkiem. Dzięki temu zabiegowi litery były wypukłe i mimo podobnego koloru nitki co podłoże, odznaczały się na materiale.
Z moich obserwacji wynika, że od dwudziestolecia wojennego powoli monogramy zaczęły być wykonywane innymi ściegami. Zaczęto też budować bardziej różnorodne kompozycje graficzne i kolorystyczne.
Jak zmieniały się monogramy?
Choć w XIX wieku wzory monogramów były bardzo wymyślne i ornamentalne to na początku XX wieku formy monogramów zaczęły się upraszczać. Można to świetnie zaobserwować oglądając propozycje wzorów z kolejnych lat.
W dwudziestoleciu międzywojennym literki użytkowych monogramów ulegają pewnemu uproszczeniu, ale pojawiają się również propozycje przypominające wręcz małe ilustracje.
Co ciekawe Jadwiga Turska w swojej książce Haft Modny z 1978 roku pisze, że „Nowoczesny monogram – to przeważnie jedna duża litera. Haftuje się go na przodach bluzek, na kieszeni lub na rękawie.” Turska opowiada dalej, że tworząc litery można korzystać z różnych ściegów ozdobnych tworząc całe dekoracyjne szlaki.
Zdj. Ula Smykowska
Skąd brać wzory do monogramów?
W internecie znajdziecie kilka miejsc z których można bezpłatnie ściągnąć wzory monogramów historycznych. Miejscem z najbardziej obszerną biblioteką publikacji jest Antique Pattern Library, o której to napisałam oddzielny artykuł.
Jeśli chcecie jednak skorzystać z polskich źródeł to dobrym kierunkiem będzie zajrzenie na stronę Polony. W wyszukiwarkę wpiszcie słowo „haft”, a pojawią wam się też publikacje z wzorami do monogramów. Możecie wyszukać też pismo „Ja To Zrobię: pismo poświęcone robotom ręcznym”, w którym w niektórych numerach umieszczono wzory do haftu liter.
Kolejnym kierunkiem waszych poszukiwań mogą być starsze polskie książki o hafcie. Duża część z nich zawiera fragment o monogramach i propozycje ich wykonania.
Żeby zaprojektować własny monogram nie potrzebujecie jednak żadnego specjalistycznego wzoru. Wystarczy wam word oraz dostępne w nim czcionki. Jeśli nie macie drukarki, to kontury liter można przenieść na kartkę bezpośrednio przykładając ją do ekranu.
Źródło: polona.pl
Monogramy dziś
Dziś funkcja monogramów zmieniła się i znów dotyczy głównie pewnych grup społecznych. Jakiś czas temu słuchałam odcinka podcastu Kiki Astor „Monogram, Etiquette, Style, Tradition and Rules”. Autorka w lekko żartobliwy sposób zwraca uwagę na to jak w Ameryce powszechne są monogramy. Każdy raper, drużyna rugby czy koszykówki ma swój własny literowy znak, który noszą ich fani.
Podobnie zresztą jest ze znanymi luksusowymi markami modowymi. Mimo tego, że większość z nas może jedynie pomarzyć o ich posiadaniu to każde z nas wie, że LV to Louis Vuitton, a CC to Coco Chanel. Takich przykładów można by podać znacznie więcej.
Kiki ma też inne ciekawe spostrzeżenie. Jej zdaniem istnieje zauważalna różnica między europejskim podejściem do monogramu, a amerykańskim. U nas jest to znak, który z założenia ma być mało widoczny, czasem nawet ukryty. Amerykanie za to umieszczają go tak aby na pewno nikt go nie przegapił. Jest to na spora różnica stylu i wrażliwości estetycznej.
Moim prywatnym zdaniem dziś personalizowane monogramy na bieliźnie pościelowej i stołowej to domena elit lub ludzi aspirujących do takowych. Znów stały się kosztownym zbytkiem i nie bez powodu możemy znaleźć je głównie w eleganckich hotelach i restauracjach.
Tak więc monogramy nie odeszły w zapomnienie, ale ich użycie zatoczyło koło.
Własny monogram
Może jednak warto pomyśleć o tym inaczej? Stworzenie własnego monogramu może być ciekawą zabawą. Możemy ozdobić go kwiatami, wymyślić jakieś fikuśne geometrie albo zastosować wymyślne ściegi. W motyw można wpleść pewne charakterystyczne dla nas elementy i tak stworzyć coś na kształt herbu. Daje to całkiem nowe pole do zabawy, a przy dzisiejszym dostępie do wielu najróżniejszych czcionek – nieskończone możliwości.
Tylko pamiętajcie, jak mówi Kiki Astor, w eleganckim domu wypada powiesić tylko jeden monogram w danym pomieszczeniu 😉
Źródła
- Hafciarstwo, S. Kurdziel, Warszawa 1978
- Haft Modny, J. Turska, Warszawa 1978
- Encyclopedia of needlework, Therese de Dillmont 1890
- Britannica https://www.britannica.com/topic/monogram-calligraphy
- London Embroidery School https://londonembroideryschool.com/2024/04/14/history-of-monogramming-2/
- Kiki Astor „Monogram, Etiquette, Style, Tradition and Rules” https://open.spotify.com/episode/3wIOnAfckdHi24sgK7D910
Napisz, co o tym myślisz