Od wielu lat kolekcjonuję stare książki o hafcie i rękodziele. Wiele z nich trafia do mnie w spadku po babciach moich koleżanek, a ostatnio nawet żartuję, że jestem spadkobierczynią warszawskich babć. W ten sposób trafia do mnie wiele ciekawych publikacji, które w dużej mierze się powtarzają, ale raz na jakiś czas znajduję prawdziwą perełkę.
W tym wpisie opowiem Wam o kilku historycznych już publikacjach, które bez problemu znajdziecie w drugim obiegu – w antykwariatach, internecie czy na półkach starszych członków rodziny. Ich ceny zaczynają się często od kilkunastu złotych, a oferują nie tylko kompleksowy kurs haftu, ale również ogromną bazę wzorów. Śmiało można je porównać do darmowych źródeł wzorów dostępnych dziś w internecie o których piszę w oddzielnym wpisie.
Są to książki, z których mimo upływu lat nadal czasem korzystam i których na pewno nie oddam. Miłego czytania.
Nauka haftu od zera
Jadwiga Turska – najważniejsza autorka polskich książek o hafcie
Każdy, kto poszukuje polskich książek o hafcie vintage, bardzo szybko trafia na publikacje Jadwigi Turskiej. Była autorką wielu książek poświęconych nauce haftu i rękodzieła.
To właśnie jej książkę dostałam od swojej babci i przez wiele lat było to jedyne źródło mojej wiedzy o hafcie. Nikt nie publikował wtedy nowych podręczników, a internet dopiero zaczynał być tym, czym jest dziś.
Jej książki posiadała w domu prawie każda zainteresowana rękodziełem gospodyni. Świadczą o tym dziś już trudne do wyobrażenia nakłady rzędu 70–100 tysięcy egzemplarzy oraz liczne wznowienia.
Niestety mimo poszukiwań nie udało mi się znaleźć zbyt wielu informacji o samej Jadwidze Turskiej. Czeka mnie jeszcze pielgrzymka po bibliotekach i archiwach, dlatego jeśli wiecie coś o jej życiu lub działalności, bardzo proszę o kontakt. Chciałabym kiedyś poświęcić jej osobny wpis.
„Hafty” – Jadwiga Turska
To pierwsza książka o hafcie, jaką kiedykolwiek miałam. Egzemplarz, który posiadam, już się rozpada, ale nadal lubię do niego zaglądać, szukając rozwiązań i inspiracji.
Mój egzemplarz został wydany w 1967 roku i jest wydaniem pierwszym, ale książka była wielokrotnie wznawiana w dużych nakładach, więc bez problemu znajdziecie także wydania z lat 70. i 80.
Kolejne wydania różnią się nieco kolorowymi inspiracjami haftów.
Książka krok po kroku pokazuje, jak wykonywać bardziej i mniej popularne ściegi hafciarskie. Znajdziecie w niej grafiki, schematy, opisy oraz dokładne wyjaśnienia. Autorka często dopowiada, jak ścieg powinien wyglądać po lewej stronie albo co zmienia się przy kolejnym jego wariancie.
Ciekawostką jest to, że mimo iż właściwa treść napisana jest po polsku, opisy ilustracji wykonano w trzech językach – polskim, angielskim i rosyjskim.
„Haft modny” – Jadwiga Turska
Z „Haftem modnym” jest pewien problem – istnieją dwie publikacje o tym samym tytule. Dopiero kiedy drugi egzemplarz wpadł mi przypadkiem w ręce, zrozumiałam, że jest to tak naprawdę część pierwsza i druga.
Część pierwsza
Pierwsza część „Haftu modnego” ma czerwoną okładkę i podtytuł: „bluzki, spodnie, dodatki, suknie wieczorowe, dzianiny, odzież ciężka”. Podtytuł widoczny jest dopiero na pierwszej stronie wewnątrz publikacji.
Mój egzemplarz wydano w 1976 roku i jest to wydanie drugie.
Znajdziecie tu nie tylko propozycje haftów na odzież, ale też bardzo klarownie rozpisane wykonanie ściegów hafciarskich. Moim zdaniem jest to najlepiej rozrysowana spośród wszystkich publikacji Jadwigi Turskiej. Posunę się nawet do stwierdzenia, że bardziej przejrzyście nie da się pokazać sposobu wykonywania ściegów za pomocą grafiki.
Książka jest bogato ilustrowana i zawiera wiele gotowych propozycji haftów wraz z instrukcjami ich wykonania, a wszystko w estetyce typowej dla lat 70.
Część druga
Druga część „Haftu modnego” ma niebieską okładkę i podtytuł: „bielizna osobista, monogramy, bielizna stołowa, poduszki, haft dla dzieci”.
Jest to uzupełnienie poprzedniej części. Egzemplarz, który posiadam, wydano w 1978 roku i jest to wydanie drugie.
Choć autorka nadal pokazuje sposoby wykonywania ściegów, nie poświęca im już tyle miejsca co w części pierwszej. Książka jest za to bardzo mocno ilustrowana i polecam traktować ją przede wszystkim jako inspirację oraz źródło wiedzy o hafciarskiej estetyce tamtego okresu.
„Haft dla dzieci” – Jadwiga Turska
Tytuł tej publikacji może początkowo trochę wprowadzać w błąd. Przynajmniej ja długo nie spieszyłam się z wejściem w jej posiadanie, bo myślałam, że jest to książeczka przeznaczona do nauki haftu dla dzieci.
Tymczasem w środku znajdziecie wzory haftów przeznaczone do dziecięcych wnętrz i ubranek.
Choć pojawia się tam dział poświęcony ściegom i wzorom, bez wcześniejszej znajomości podstaw haftu trudno będzie nauczyć się z niej samej techniki.
Dużym plusem tej publikacji jest to, że wzory przedstawiono na siatkach, dzięki czemu stosunkowo łatwo można je samodzielnie powiększyć.
„Igłą malowane – mały album modnych haftów” – Jadwiga Turska
To publikacja małego formatu, która treścią przypomina książkę „Hafty”. Myślę jednak, że ze względu na układ materiału może być bardziej przystępna dla współczesnego odbiorcy.
Jej dużym atutem jest obecność licznych ilustracji i wzorów inspirowanych haftem ludowym z różnych regionów Polski.
Mam do niej spory sentyment, bo była jednym z niewielu źródeł wzoru do haftu wilanowskiego, jakie udało mi się znaleźć, kiedy kilkanaście lat temu postanowiłam wykonać chustę czepcową z tego regionu na zaliczenie bloku tematycznego w mojej szkole – Uniwersytecie Ludowym Rzemiosła Artystycznego w Woli Sękowej.
„Hafty i koronki” – Jadwiga Dziewanowska i Jadwiga Turska
To jedna z najstarszych książek o hafcie, jakie posiadam. Mój egzemplarz pochodzi z 1959 roku i jest wydaniem pierwszym.
Wydaje mi się, że była to jedna z pierwszych tego typu publikacji Jadwigi Turskiej. Sugeruje to zupełnie inne podejście do prezentowania haftu oraz wiedzy – powiedziałabym, że bardziej etnograficzne.
Znajdziemy tu nie tylko ilustracje, ale również wiele zdjęć oryginalnych prac hafciarskich oraz bibliografię, która później pojawia się już właściwie tylko w „Haftach”.
„Haft ręczny” – Jadwiga Jackowska
To prosta publikacja poświęcona podstawom haftu. Już na pierwszy rzut oka widać, że autorka mocno inspirowała się książkami Jadwigi Turskiej.
Zresztą po sprawdzeniu bibliografii wiadomo to już na pewno, bo połowę zawartych w niej pozycji stanowią właśnie publikacje Turskiej.
Książka ma oczywiście swoją wartość edukacyjną i zawiera wiele propozycji wzorów, których nie widziałam w innych publikacjach. W praktyce będą to jednak raczej inspiracje niż gotowe wzory do przeniesienia.
Plusem jest to, że książka została wydana w nakładzie 70 tysięcy egzemplarzy, więc bez problemu znajdziecie ją w drugim obiegu w przystępnej cenie.
„Program kursu haftu ręcznego” – Irena Mariańska
Na pierwszej stronie znajdziecie rozwinięcie tytułu: „…dla potrzeb własnych 60-godzinny (techniki wykonania oraz wzory regionalnych haftów polskich)”, choć patrząc na zawartość, podtytuł wydaje się dość optymistyczny.
To bardzo ciekawa publikacja o hafcie, która ze względu na niewielki nakład jest dziś raczej trudna do zdobycia i swoje kosztuje.
Książka przy pomocy plansz przeprowadza przez naukę ściegów oraz różne techniki hafciarskie związane z tradycjami poszczególnych regionów Polski.
Trudno mi jednak ocenić jej praktyczną użyteczność. Choć ściegi wyjaśniono dość przejrzyście, wykonanie poszczególnych motywów ludowych wymaga już wcześniejszej wiedzy o ich docelowym wyglądzie. Samych wzorów często nie da się właściwie odczytać bez kontekstu.
Mimo to publikacja ma dużą wartość kolekcjonerską.
„Igraszki z igłą” – Leonia Kozierowska i Irena Bańkowska
To kolejna ciekawa publikacja, którą trudno jednak nazwać klasycznym podręcznikiem do haftu, mimo że zawiera instrukcje i schematy ściegów.
Przypomina mi raczej książkę wnętrzarską z propozycjami tekstylnego zdobienia domu. Na pewno zainteresuje osoby, które fascynuje estetyka początku lat 70.
Same autorki we wstępie piszą:
„Książka ta jest pomyślana jako zbiór propozycji dla osób, które w domu, we własnym zakresie, małym nakładem kosztów i czasu, chcą – zgodnie z indywidualną inwencją i gustem, jak również aktualną w tej dziedzinie modą – obcować na co dzień z przedmiotami estetycznymi i przyjemnymi dla oka, umilającymi życie. W pomysłach staraliśmy się uciec od szablonu, wprowadzić zaś przede wszystkim akcenty intymności oraz barwy.”
„Hafty naszej mamy” – Halina Kowalczyk i Alicja Wrutniak
Choć ta książka pokazuje wiele podstawowych ściegów hafciarskich, skupia się głównie na szeroko pojętych haftach płaskich i technikach pokrewnych.
Znajdziemy tu obszerny dział poświęcony haftowi richelieu, haftowi angielskiemu oraz haftowi płaskiemu. Pojawia się również dział o hafcie krzyżykowym.
Większą część publikacji stanowią wzory hafciarskie przeznaczone do wymienionych technik. Jeśli interesują Was te tematy, na pewno znajdziecie tam coś dla siebie.
Techniki hafciarskie – podręczniki
W tym dziale znajdziecie kilka książek poświęconych konkretnym technikom hafciarskim. Będzie to między innymi haft krzyżykowy, haft angielski czy haft richelieu.
„Uroda ziół. Hafty krzyżykowe” – Zofia Drzewiczewska i Hanna Grykałowska
To jedna z najbardziej urokliwych książeczek o hafcie, a na pewno o hafcie krzyżykowym.
Jak wskazuje sam tytuł, znajdziecie w niej wzory haftu krzyżykowego przedstawiające polskie zioła. Każda roślina opisana jest nazwą łacińską oraz krótką notką botaniczną, dzięki czemu publikacja staje się jednocześnie małym atlasem ziół.
Na początku książki znajdują się wszystkie podstawowe informacje dotyczące haftu krzyżykowego oraz wykonania proponowanych wzorów.
„Haft Richelieu” – Barbara Czerwińska
Nie jest to podręcznik haftu richelieu w klasycznym rozumieniu.
Nie znajdziecie tu dokładnych instrukcji wykonania wzorów. Publikacja zaczyna się krótkim wstępem historycznym oraz informacjami o potrzebnych narzędziach, a później pozostają już właściwie same wzory w skali 1:1.
„Haft angielski” – Halina Kowalczyk i Alicja Wrutniak
To bardzo dokładny podręcznik do haftu angielskiego.
Książka przeprowadza krok po kroku przez wszystkie elementy techniki — dziurki, łezki czy ząbki. Większą część publikacji stanowią wzory gotowych haftów w skali 1:1 oraz rysunkowe wizualizacje ich wykorzystania w różnych częściach odzieży.
Myślę, że książka przyda się każdemu, kto interesuje się tą techniką.
Polska biblia haftu
„Hafciarstwo” – Stanisław Kurdziel
„Hafciarstwo” to podręcznik dla uczniów szkół zawodowych, który po raz pierwszy wydano w 1974 roku.
Jest to idealna pozycja dla osób chcących poznać temat haftu naprawdę dogłębnie. Oczywiście wiele technikaliów wokół haftu przez lata się zmieniło, jednak publikacja nadal oferuje ponadczasowy trzon wiedzy.
Książka przyda się szczególnie osobom przygotowującym się do egzaminów czeladniczych i mistrzowskich z haftu. Znajdziecie tam znaczną część odpowiedzi na pytania egzaminacyjne.
Dla osób, które traktują haft wyłącznie jako przyjemność i hobby, publikacja może być jednak zbyt szczegółowa i momentami przytłaczająca.
Na koniec
Większość opisanych tutaj książek można nadal znaleźć w antykwariatach internetowych, na portalach aukcyjnych albo po prostu na półkach starszych członków rodziny.
Choć wiele z nich ma dziś charakter historyczny, nadal potrafią być niezwykle praktyczne. Co więcej pokazują jak sposób myślenia o hafcie zmieniał się na przestrzeni lat.
Jeśli znacie inne ciekawe stare książki o hafcie albo macie swoje ulubione publikacje z drugiego obiegu, koniecznie dajcie znać. Bardzo możliwe, że część z nich trafi kiedyś także do mojej biblioteczki.
FAQ – stare książki o hafcie
Gdzie kupić stare książki o hafcie?
Najłatwiej szukać ich w antykwariatach internetowych, na portalach z rzeczami używanymi (Vinted, OLX, Allegro) oraz w sklepach z używanymi książkami.
Wiele takich publikacji nadal można znaleźć także na półkach starszych członków rodziny.
Ile kosztują stare książki o hafcie?
Ceny najpopularniejszych publikacji zaczynają się często już od kilkunastu złotych.
Rzadziej spotykane książki, szczególnie wydane w małych nakładach, mogą kosztować znacznie więcej.
Czy stare książki o hafcie nadal są przydatne?
Tak. Mimo upływu lat wiele z nich nadal bardzo dobrze tłumaczy podstawy haftu, ściegi hafciarskie oraz techniki rękodzielnicze.
Często zawierają też wzory i schematy trudne do znalezienia we współczesnych publikacjach.
Jakie stare książki o hafcie są najlepsze dla początkujących?
Dobrym początkiem są publikacje Jadwigi Turskiej, szczególnie książka „Haft modny” — ta z czerwoną okładką.
To jedne z najbardziej przystępnych polskich podręczników haftu vintage.
Czy stare książki o hafcie zawierają wzory?
Większość opisanych publikacji zawiera zarówno instrukcje wykonywania ściegów, ale wzory podane są raczej w postaci propozycji, a nie gotowych schematów.
Niektóre książki pokazują wzory w skali 1:1.
Czy warto kolekcjonować stare książki o hafcie?
Moim zdaniem zdecydowanie tak.
Poza wartością praktyczną pokazują one także historię polskiego rękodzieła, dawne podejście do estetyki oraz techniki, które dziś coraz rzadziej pojawiają się we współczesnych publikacjach.
Napisz, co o tym myślisz