Makatki kuchenne to charakterystyczne haftowane dekoracje wnętrz, które największą popularność zdobyły w Polsce w połowie XX wieku. Od kilku lat ponownie wracają jednak jako środek wyrazu artystycznego oraz nostalgiczny temat warsztatów hafciarskich. Sama zresztą poprowadziłam kilka takich warsztatów i cieszyły się one dużym zainteresowaniem. W tym tekście odpowiem na pytania czym były kiedyś makatki kuchenne, skąd się wzięły oraz czym są dziś. Nie omieszkam też podzielić się z wami kilkoma własnymi przemyśleniami.
Historia makatek kuchennych
Uznaje się, że to, co dziś kojarzy nam się z klasycznym wyglądem makatki kuchennej, wzięło swój początek w XIX wieku na terenach Holandii oraz Niemiec. Biały kawałek tkaniny z haftem wykonanym niebieską nicią inspirowany był tamtejszą fajansową ceramiką ze scenkami pasterskimi, wiatrakami, widokami miast oraz kwiatowymi zdobieniami w kolorze kobaltu.
Dzięki postępującej industrializacji i możliwości wykonywania takich wzorów na masową skalę makatki dość szybko dotarły także na tereny dzisiejszej Anglii, Austrii, Francji, Portugalii, Szwecji, Rosji, Słowacji, Ukrainy, Estonii, Bułgarii i wielu innych krajów. Początkowo rozpowszechniły się głównie w warstwach miejskich i robotniczych, a dopiero później trafiły na wieś. Docierały tam przede wszystkim za pośrednictwem obwoźnych sprzedawców lub były kupowane na targach. W Polsce szczyt popularności makatek przypada dopiero na lata pięćdziesiąte i sześćdziesiąte XX wieku.
Źródło: Zbiory Społeczne, licencja CC BY-NC-ND 4.0.
Wygląd makatki kuchennej
Makatka była najczęściej sporym kawałkiem bawełnianej tkaniny z wyszytym ściegiem sznureczkowym konturem wzoru wykonanym jednobarwną nicią. Najczęściej był to kolor niebieski, jednak w zależności od regionu dominował również czarny, jak na Słowacji, lub czerwony, jak na Ukrainie.
Z czasem zaczęto dodawać także inne kolory, a oprócz samych konturów pojawiły się wypełnienia wykonywane ściegiem płaskim, cieniowanym czy krzyżykami. Kolorowy i estetyczny nadruk pozwalał z kolei na powieszenie makatki nawet bez haftowania, co dodatkowo zwiększało jej popularność. Aby mieć taką ozdobę, nie trzeba było już poświęcać wielu godzin na haftowanie.
Brzegi makatek wykańczano poprzez podwijanie ściegiem zakopiańskim lub zygzakiem kurpiowskim. Często stosowano również ścieg zadziergiwany, dzięki któremu powstawała delikatna ramka. Z czasem zaczęto doszywać także gotowe tasiemki, choć w Polsce nie było to szczególnie częstym rozwiązaniem.
Społeczna rola makatki
Wzór na makatce najczęściej sprowadzał się do prostego schematu: maksyma i ilustrująca ją grafika. Tematyka skupiała się wokół życia rodzinnego i miała charakter moralizatorski. Hasła nawiązywały do wartości uznawanych za ważne i godne naśladowania.
Idea makatki zbiegła się w czasie, gdy w kulturze niemieckiej funkcjonowała popularna maksyma Kinder, Küche, Kirche, którą na polskie realia tłumaczono jako kuchnia, kościół i kołyska. Nawiązywała ona do miejsca kobiety w ówczesnym społeczeństwie. Jej echa możemy odnaleźć właśnie w hasłach pojawiających się na makatkach. Świetnie obrazują to popularne hasła: „Dobra żona, męża korona” czy „Jak ja ugotuję, to każdemu smakuje”.
Makatki wieszano głównie w kuchni i umywalni, czyli właśnie w przestrzeniach kobiecych. Z jednej strony dekorowały wnętrze i podnosiły estetykę pomieszczenia, a z drugiej przypominały o tym, co uznawano za ważne.
Źródło: Zbiory Społeczne, CC BY-NC-ND 4.0.
Cenna czy nie?
Przez długi czas makatka kojarzona była z kiczem. Nie tylko ze względu na naiwne grafiki, ale również przez poziom wykonawczy. Był w stanie wykonać ją praktycznie każdy, niezależnie od umiejętności posługiwania się igłą. To zapewne mocno wpłynęło na jej ogromną popularność.
Zainteresowanie makatką kuchenną ze strony badaczy pojawiło się stosunkowo późno, bo dopiero w latach siedemdziesiątych, już u schyłku jej popularności. Ze względu na powszechność, kopiowanie motywów i masowy charakter długo nie traktowano jej jako czegoś szczególnie ciekawego czy wartego uwagi. Można uznać nawet, że ze względu na swoje ogólnoeuropejskie występowanie była jednym z wczesnych przykładów kultury popularnej.
Sprawy nie ułatwiało również to, że makatka wywodziła się z warstw miejskich, a na wieś trafiła później. Nie była charakterystyczna dla żadnego konkretnego regionu, przez co etnografom trudno było ją sklasyfikować.
Źródło: Zbiory Społeczne, licencja CC BY-NC-ND 4.0.
Makatka dziś
Od kilku lat moda na makatki wraca. Na popularnych portalach aukcyjnych i stronach sprzedaży z drugiej ręki można znaleźć stare, kolekcjonerskie już egzemplarze w całkiem konkretnych cenach. Dużą popularnością cieszą się także wzory do samodzielnego wykonania, a miejsca na warsztatach hafciarskich o takiej tematyce kończą się bardzo szybko.
Sama prowadzę takie warsztaty, dlatego jeśli chcielibyście zorganizować podobne wydarzenie, zapraszam do kontaktu lub sprawdzenia moich bieżących terminów na stronie.
Część osób haftuje reprodukcje dawnych wzorów, inne tworzą swoje własne, bardziej współczesne wersje. Tak jak kiedyś, prosta forma wykonawcza oraz szerokie pole do wyrażania własnych myśli sprawiają, że makatki znów stają się popularne. Pomaga w tym również sentymentalna moda na słodki retro kicz, który ponownie wraca do łask i staje się popularnym środkiem wyrazu w środowiskach artystycznych.
Makatka jako głos sprzeciwu
Obecnie makatka stała się także nośnikiem kobiecego buntu społecznego i ważnym medium haseł feministycznych. Jedną z najbardziej rozpoznawalnych artystek posługujących się tą formą wyrazu jest Monika Drożyńska, która na wielobarwnych tkaninach, przy pomocy prostych i nieperfekcyjnych ściegów, porusza ważne tematy społeczne.
To właśnie na wystawie Moniki Drożyńskiej w jednej z warszawskich galerii byłam po raz pierwszy w życiu na wystawie poświęconej współczesnym tekstyliom jako formie artystycznego wyrazu. Pamiętam, że wydawało mi się to wtedy dość nierzeczywiste i dziwne.
Inną ważną postacią jest Bettina Bereś, która już w 2009 roku jako jedna z pierwszych w Polsce zaczęła wykorzystywać makatkę jako nośnik swojej twórczości. Moim zdaniem warto zwrócić uwagę również na Magdalenę Jaworską czy Annę Zajdel.
Świadomie lub nie, współczesne twórczynie nawiązują do pierwszych, jeszcze bardzo nieśmiałych aktów kobiecego buntu. Były nimi niektóre hasła umieszczane na wzornikach ściegów dobrze wychowanych panien w kulturze anglosaskiej przełomu XIX i XX wieku. Już wtedy kobiety, których dobre wychowanie sprowadzało się między innymi do umiejętności wyhaftowania odpowiedniego wzornika, umieszczały tam hasła, które dziś interpretujemy jako niezgodę na hierarchię i zasady społeczne, w których żyły. Wspominają o tym Rozsika Parker i Griselda Pollock w swojej książce „Dawne mistrzynie”.
Źródło: Zbiory Społeczne, licencja CC BY-NC-ND 4.0.
Bardzo ciekawie temat współczesnych makatek porusza również w swojej pracy magisterskiej Aleksandra Szubert. Spory fragment tej pracy można znaleźć tutaj.
Gdzie znaleźć makatki
Jedną z większych kolekcji makatek online posiada Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu. Zdigitalizowało ono kilkanaście obiektów znajdujących się w swoich zbiorach i udostępniło je publicznie na stronie internetowej. Są to typowe, dawniej bardzo popularne wzory.
Bardzo ciekawą merytorycznie i bogato ilustrowaną broszurę w formie PDF można znaleźć również na stronie Muzeum Etnograficznego w Rzeszowie. Jest to publikacja towarzysząca wystawie z 2020 roku „Sentencje i gadki z kuchennej makatki – wystawa ze zbiorów Elżbiety i Piotra Branekovych”. To właśnie z niej pochodzi wiele informacji zawartych w tym artykule. Bardzo chciałam pojechać na tę wystawę, niestety nie było to możliwe ze względu na lockdown.
Makatki stają się też coraz częstszym tematem wystaw muzealnych oraz projektów społecznych. Oprócz wspomnianej wcześniej wystawy w Rzeszowie w ostatnich latach odbyło się jeszcze kilka podobnych wydarzeń. Jednym z nich była wystawa „Dobra gospodyni, dom szczęśliwym czyni. Wystawa makatek kuchennych”, która odbyła się w latach 2021–2022 w Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku. Prezentowano tam około 120 przykładów makatek pochodzących ze zbiorów muzeów w Bytowie, Pucku, Koszalinie i Słupsku oraz ze zbiorów prywatnych.
Źródło: Zbiory Społeczne, licencja CC BY-NC-ND 4.0.
Inną wystawą była „Makatka wywrotowa”, prezentowana w latach 2020–2021 w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu. Pokazywano tam prace współczesnych artystów wykorzystujących formę makatki w swojej twórczości.
Jeśli poszukujecie gotowych wzorów w formie PDF, polecam zajrzeć na stronę Nitkomaniaków, gdzie znajdziecie projekty powstałe w ramach projektu społecznego Joanny Michalskiej „Makatki pisane gwarą warszawską”. Jeśli interesuje was więcej darmowych wzorów haftów dostępnych publicznie, zapraszam również do mojego artykułu, w którym opisuję kilka ciekawych źródeł.
Napisz, co o tym myślisz